Tùy bút của Hồ Linh:
Tiếng Sóng Trong Lòng.
Mạc Lan thân mến,
Nghĩ đến cái thời tụi mình chép thơ tiền chiến tặng nhau sao mà nó ngây thơ và đẹp thế nhỉ? Mình nhớ lần gửi ra ngoài đó cho bạn mấy câu:
‘Rồi ngây dại nhờ thất tinh chỉ hướng,
Ta lang thang tìm tới chốn Lầu Trăng,
Lầu Ông Hoàng, người thiên hạ đồn vang,
Nơi đã khóc, đã yêu thương da diết.
Ôi trời ơi! Phan Thiết là Phan Thiết,
Mà tang thương còn lại mảnh sao rơi,
Ta đến nơi, nàng đã vắng lâu rồi,
Nghĩa là chết từ muôn trăng thế kỷ’
để đố bạn về tác giả bài thơ… rồi hỏi bạn có lần nào tới thăm Lầu Ông Hoàng chưa. Và ngày đó tụi mình cứ tưởng là đã biết hết những bài thơ nổi tiếng!
Nói đến Lầu Ông Hoàng của Hàn Mặc Tử, sao mình cứ liên tưởng tới Đằng Vương Các của Vương Bột thời Đường, ông quan Tàu làm bài thơ này nhân một lần đi sứ qua An Nam Đô Hộ Phủ nhà mình, với những câu thực man mác:
‘Các trung đế tử kim hà tại?
Hạm ngoại trường giang không tự lưu’
Giờ đâu người hỡi thân vương,
Ngoài kia còn dãy trường giang lững lờ!
‘Thế rồi một buổi chiều’, mình nhận được lá thư của một người bạn, CMN, trong đó có bốn câu thơ thực là xúc động:
‘Người đi, ừ nhỉ? người đi thực?
Mẹ thà coi như chiếc lá bay.
Chị thà coi như là hạt bụi,
Em thà coi như hơi rượu say.
‘Em thà coi như hơi rượu say!’ Sao nó thấm thía thế! Mình đâu dám thà coi…, nào ngờ bạn rồi cũng như hơi rượu say thôi… Mạc Lan? Và lần đó tụi mình tự thẹn là chẳng biết bài thơ này… cho đến cái đêm lửa trại ở Trảng Bàng, CMN người ta ngâm bài Tống Biệt Hành của Thâm Tâm…
Trời ơi… ‘Sao có tiếng sóng ở trong lòng?… Có tiếng sóng thực không… Mạc Lan nói là thấy có thực!
‘Đưa người ta không đưa qua sông
Sao có Tiếng Sóng ở trong lòng!!!’
Tiếng sóng đó vang dội tận đáy lòng người nghe đến thổn thức là nhờ sự diễn ngâm tuyệt vời của bạn ta đó… Chúng mình thấy lại vấn đề khi thưởng thức cái đĩa độc tấu vĩ cầm những bản semi classic do Jacqueline của kinh đô ánh sáng Paris trình diễn… Mạc Lan dám lắc đầu chê: ‘Nghe như máy kéo violon…’. Quả thực, một tác phẩm văn nghệ dù đặc sắc, nếu không được trình diễn một cách nghệ thuật và có hồn thì mất hết giá trị… Nếu mình nhớ không lầm, chính Bethoveen cũng từng thất vọng về nhạc tấu khúc cuối đời của ông, nhưng nó đã trở nên bất hủ sau khi được ban Đại Hòa Tấu thành Vienne trình diễn. Thế ra chúng mình thưởng thức văn nghệ cũng có trình độ đấy chứ?
Trong đêm đại hội mãn khóa của mình ở trường Luật, Mạc Lan nhớ chứ? Nghe nhạc sĩ N.L. chơi bài Danuble Bleu bên những ánh đèn dầu lung linh, thơ mộng, bạn phê bình là không nghe thấy tiếng sóng bằng bài Tống Biệt Hành do bạn ta ngâm trong đêm lửa trại năm nào!
Mạc Lan… Mình thầm gọi tên bạn đêm nay.. .không biết từ phương trời xa xăm đâu đó, bạn có cảm nhận được không? Này, mình đang nghe một cô bé trình diễn nhạc phẩm ‘Thoi Tơ’ mà mình rất ngạc nhiên là vì cũng nghe thấy được tiếng thoi đưa qua khung cửi, tiếng khung quay tơ chuyển động… và tiếng lòng của hai kẻ thương nhau…
Buổi thi bán kết Giải Quốc Tế Ca Sĩ Tượng Vàng Kỳ Bảy đó, Mạc Lan. Bảy năm rồi, đây là buổi thi bán kết khá nhất… vì tất cả các thí sinh đều hát có trình độ, nhất là các cô, có lẽ nhờ phong trào nhạc Karaoké chăng? Nghe nói mười hai người trẻ đêm nay đã được chọn trong số hơn một trăm thí sinh vòng sơ khảo! Và kết quả, theo mình chắc chắn sẽ được quyết định từ phần trình diễn có nghệ thuật, có hồn không thôi. Với mình, nếu có thêm bạn ở đây nữa là nhất, chắc sẽ chọn cô bé hát bài Thoi Tơ này:
‘Và để em làm thơ…
Và để em dệt tơ…’
Như Hoàng Anh Tuấn đã một lần nói về Phương Mai của kỳ thi thứ hai… là nếu có làm phim, thế nào cũng mời Mai đóng vai chính. Mình cũng nghĩ là nếu đổi nghề sang làm băng nhạc, ngay từ cuốn đầu sẽ không thiếu tiếng hát của cô bé, dù nàng có rớt kỳ thi này…
Nhưng tiếc rằng Mạc Lan chẳng có ở đây để chia xẻ nỗi niềm với ta… như hồi xa xưa, thì làm sao ta dám làm băng nhạc? Và kìa, cô bé vừa nhè nhẹ lướt qua đây… lả lướt, thực lả lướt…
Hồ Linh (Tháng 7/1994)
Hương Xưa.
Mạc Lan thân mến,
Đã lâu lắm, mình không còn nhớ tới Mimi, con mèo tam thể bất hạnh của bạn nữa. Con mèo này đã bị xe cán tại khúc đường Trương Minh Ký trước cửa nhà bạn trọ học. Bạn đã không dám ra nhặt xác nó về. Vì thế khi mình đến nơi thì ở đó chỉ còn một vũng máu bầy nhầy kinh tởm khởi đầu cho những vết xe tím đen chạy dài đến mấy thước! Bạn đã bỏ học mấy buổi, ngồi nhà ôm mối tiếc thương. Mình tức tốc ra đường Hàm Nghi mua tặng bạn một con mèo tam thể khác. Con này cũng đẹp và dễ thương kém gì con Mimi. Nhưng mấy ngày sau, nó lạc mất mà bạn cũng không buồn đi tìm… Lúc đó mình mới chợt biết rằng Mạc Lan không còn là một cô bé và con mèo tam thể của mình không phải là con Mimi…
Thời đó, phong trào mở ‘ball famille’ lan tràn khắp hang cùng ngõ hẻm thành phố Saigon, một tuần chỉ có bảy ngày mà có khi mình bị gọi đi nhảy đầm tới mười mấy nơi… Có rủ Mạc Lan đi một lần, một lần duy nhất, nhưng hai đứa chỉ ngồi góc nhà uống trà Lipton (sang lắm à), nhìn thiên hạ ôm nhau ‘khiêu vũ’, thường là ‘đi bộ’ Slow hay ‘lắc’ twist.
Các cô Saigon bây giờ, sau giờ học là bung ra ngoài, mấy ai ngồi ôm mèo mà tư lự như bà Tương Phố thương lá mùa thu đâu. Người ta có thể khen mèo của Mạc Lan tuyệt đẹp, nhưng không ai còn thích nuôi nó nữa… vì thế con mèo tam thể mình mua cho Mạc Lan giá rẻ mạt…
Đang nghĩ đến đó thì đèn Spotlight chiếu rực sáng một khoảng sân khấu, từ hậu trường nữ thí sinh Ánh Tuyết đi ra, lộng lẫy trong chiếc áo dài có bông hoa vàng thực lớn nổi bật trên nền mầu huyết dụ. Gia đình Ánh Tuyết có duyên với mình, vì vài chị em nhà họ hồi nhỏ là học trò của mình. Riêng cô bé thì đây là lần đầu mình thấy mặt. Mấy hôm trước, qua điện thoại, nàng đã tâm sự với mình về bài nàng thi hát đêm nay: bản Hương Xưa của Cung Tiến.
‘Người ơi, một chiều nắng tơ vàng hiền hòa, hồn có mơ xa… Người ơi, đường xa lắm con đường về làng…’
Tay nâng nhẹ micro, Nguyễn Ánh Tuyết trình diễn trang trọng như hát một bản thánh ca, dáng nghiêng nghiêng thực xinh đẹp. Làn hơi của Ánh Tuyết tuy còn hơi yếu, mảnh và chưa đều, nhưng cao vút vượt lên hẳn những tiếng hát của các thí sinh ca sĩ khác, cũng đủ xô động tới tận cõi lòng của mình… Cảm xúc dâng lên làm tê rần hai thái dương, cổ khô, nước mắt cứ muốn trào ra…
Mạc Lan… Tiếng hát của Ánh Tuyết đâu hả… Nó đã vượt khỏi tâm trí mình rồi chăng, âm thanh chỉ còn như mơ hồ vang vọng tự đâu đâu… Trong hồn mình bây giờ chỉ còn ánh trăng, tràn ngập ánh trăng kỷ niệm của một mùa thu năm nào…
Đêm Trung Thu…
Trăng đã lên, lúc này đường phố Saigon chắc đông nghẹt những người… nhưng mình biết nơi đó không có bóng bạn…
Cửa phòng khách mở vội… Mạc Lan đang ngồi ở sa lông. Ánh đèn vàng nhạt ở góc nhà không chiếu rõ tới chỗ bạn. Bạn đang xem một chương trình ca nhạc trên TV. Ánh sáng chớp chớp từ màn ảnh hắt ra khiến khuôn mặt trắng xanh của bạn lúc mờ, lúc tỏ… Ánh trăng len qua cửa sổ, in xuống nền nhà một hình bình hành rực sáng… Mình biết bạn không những ngạc nhiên mà còn vui nữa. Mình hỏi:
– Không đi chơi hả?
– Thế bạn đến làm gì đây?
– Có ai ở nhà không…
– Mấy bả đi từ sớm kìa…
– Thế ra chỉ còn hai đứa mình…
Bạn không trả lời, chỉ khẽ lắc đầu… với vẻ mặt đó… cái lắc đầu hẳn có nghĩa là ‘Chưa thể quên được…’
– Này, lại đây, Lệ Thu sắp hát bài Hương Xưa…
Mình thong thả tới ngồi một bên, Lệ Thu xuất hiện trên màn ảnh TV…
‘Người ơi….
………..
Còn đó, tiếng tre êm du,
Còn đó bóng đa hẹn hò…
Còn đó những đêm sao mờ hồn ta mênh mang nghe sáo vi vu…
Người ơi, còn nhớ mãi trưa nào thời nào vàng bướm bên ao…
Người ơi, còn nghe mãi tiếng ru êm êm buồn trong ca dao…
Còn đó, tiếng khung quay tơ
Còn đó con diều vật vờ..
Còn đó, nói bao nhiêu lời thương yêu đến kiếp nào cho vừa…
Ôi những đêm dài…
– Mạc Lan thích bản này không?
– Thích.
Thế ra chúng mình cũng ý hợp tâm đầu đấy chứ?
Mình lặng nhìn vẻ thần tiên của bạn mà lòng thực bồi hồi, xao xuyến… Mạc Lan ơi, nếu như mình có phép mầu, sẽ đưa bạn ngược thời gian trở về Tân Minh Trang, cái trang trại vùng quê của gia đình mình ở mãi tận ngoài Bắc xa xôi… để em có dịp thưởng thức trọn vẹn cái thi vị của khung trời êm đềm mà Cung Tiến diễn tả qua nhạc khúc này… Cả một kho tàng thiên nhiên mà trời dành riêng cho những người có tâm hồn nghệ sĩ… Còn ở đây, chỉ thấy phồn hoa và kỹ thuật khô khan, thiếu vắng tình cảm… Mình muốn làm một cử chỉ thương mến với bạn, nhưng không dám vì tình bạn rất bạn của chúng mình vẫn còn một ranh giới nào đó.
Tiếng hát Lệ Thu dứt lúc nào không hay… Ánh trăng đã lan vào tới giữa nhà, phủ cả lên chiếc dương cầm kê gần cửa sổ…
– Mình có thực nhiều kỷ niệm về Trung Thu… Mẹ mình rất chiều các con… nhất là vào những dịp…
Mạc Lan khẽ thở dài… mình ngưng ngay… Mạc Lan đã chả mất mẹ từ rất lâu sao… mình vô ý quá…
Yên lặng… bạn rời chỗ, thẫn thờ đến bên cây dương cầm… Mình theo chân, nhưng lại tới gần khung cửa sổ nhìn lung ra ngoài vườn… Bây giờ, vừng trăng tròn vành vạnh đã lên khỏi nóc nhà ngang, ánh vàng dịu mát tràn ngập vườn bông trước cửa phòng. Cây ngọc lan ở đầu nhà như khép nép thu ngắn chiếc bóng lại. Bên kia là cái sân gạch bát tràng mầu đỏ mờ mờ, vắng vẻ. Vài đụn lá khô chuyển động trên sân nghe xào xạc, rồi gió đưa hơi lạnh lùa qua cửa sổ tới tận mặt mình… Tiếng dế rỉ rả nhè nhẹ, đâu đây… Lối đi trải sỏi trắng long lanh, bất động, chạy dài tới ngõ tối rợp bóng cây.
Tiếng dương cầm thánh thót ba nốt nhạc đệm mở đầu bản Moonlight của Beethoven… bản đàn tuyệt diệu… Mạc Lan chơi đàn thực mộc mạc, nhẹ nhàng, chơi như một bài ‘exercise’ chứ không phải là trình diễn…
Vừa dạo đàn, bạn vừa nói rất nhỏ:
– Ba nói đây là bản đàn mẹ mê nhất… đó.
Mình thực ái ngại cúi đầu lặng thinh … Với lời tâm sự này, Mạc Lan đã chẳng được sống với mẹ trong những ngày thơ ấu…
Ngoài vườn, một vài cánh đom đóm chợt xuất hiện, lập lòe lượn bay như hòa nhịp với tiếng dương cầm mà mỗi nốt nhạc là mỗi nỗi niềm chơi vơi giữa ánh trăng lung linh, khua động tới cả một trời kỷ niệm xa xưa ở quê nhà, thời toàn dân kháng chiến… Những năm đó, mọi nơi đều bị tiêu thổ, riêng có quê mình là bình yên vô sự. Thị xã đông nghẹt những người từ thành thị tản cư về… Vì chiều ý ông con cả, mẹ mình đã để anh đưa ban Văn Nghệ Liên Khu Ba về nhà… Dãy nhà ngang bảy gian dành cho ông Vi Huyền Đắc để bàn đèn và ban kịch của ông… Ở đây, ‘ngày đêm’ vang tiếng đối thoại, tiếng ngâm thơ đến phát ‘ngán’… Ba gian nhà khách ở trên, rộng rãi và đủ tiện nghi dành cho ban đại hòa tấu… với đầy đủ nhạc cụ, từ những cây flute, clarinet, vĩ cầm, trung hồ cầm, đại hồ cầm và cả dương cầm nữa. Có lẽ thiếu dàn trống, kèn đồng và kèn ‘au bois’… Mình nhớ bà cụ đã phải thuê người lên tận Ninh Bình lấy cây đàn dương cầm của anh Đỗ Thế Phiệt… Ba bốn ngày liền mình và anh Hiếu ra cầu ngói trên sông An Giang ngóng chờ cái thuyền gõ chở đàn về như cậu bé mong mẹ về chợ… Nhân dịp này anh Hiếu xòe bàn tay cho xem những vết sẹo ở các kẽ ngón tay:
– Tay anh ngắn quá, chơi đàn rất bất tiện… nên phải cắt những miếng da này…
Nhờ những đường cắt này… anh đã trở thành một danh thủ dương cầm… Thực khó có một nghệ sĩ nào hy sinh vì nghệ thuật như Nguyễn Văn Hiếu…
Ban Văn Nghệ Liên Khu Ba tập dượt rất chăm chỉ, sửa soạn cho ngày đại hội văn nghệ sẽ được tổ chức ở hai nơi, Nhà hát Nam Thanh trong khuôn viên nhà thờ lớn Phát Diệm và rạp hát Quảng Lạc ở Kiến Thái. Ca sĩ duy nhất thời đó là bà Cừ. Ông Cừ chơi Clarinet trong ban nhạc… Mình nhớ bài bà tập thời đó là bản … ‘Trời xuân dịu êm như đắm say… Nắng xuân in vàng mái hiên nhà.. Hoa đào thắm tươi phô sắc hương… Gió vương cành lá, bướm lượn bay…’. Lâu quá, mình nghe lỏm, nhớ câu được câu chăng. Bà Cừ coi mòi rất vất vả… phải hát đi hát lại nhiều lần, có hôm tập tới xẩm tối… Hai cô con gái chừng mười, mười một tuổi, áo sơ-mi trắng, váy đen, chơi cò cò ngoài hiên đợi bà tập hát…
Bạn đừng nghĩ bậy nhé… mình chỉ là thằng nhỏ nhà quê… nhìn các cô tỉnh thành sợ thấy mồ…
Có những đêm trăng vằng vặc, sai người nhà trải chiếu ra trước hè, cha mình ngồi pha trà tầu Ninh Thái, mở bánh đậu xanh Thiên Hương ra cùng với mấy anh em nhạc sĩ thưởng thức… Trong những dịp này, anh Đỗ Thế Phiệt thường kéo vĩ cầm những bản nhạc thịnh hành thời đó như Trương Chi của Văn Cao, Biệt Ly của Doãn Mẫn, Con Thuyền Không Bến của Đặng Thế Phon, và nhất là bản Thiên Thai của Văn Cao. Ngoài ra, anh Hiếu còn đệm dương cầm để anh Phiệt chơi mấy nhạc khúc ngoại quốc như Serenate của Schubert, Reverie của Beethoven… Tristesse của Chopin v.v… Mình không thể quên cái hình ảnh rất nên thơ của anh Phiệt đứng nửa trong nửa ngoài cửa nhà khách, ánh trăng nhuộm nửa người, thân hình anh chao đảo theo tiếng đàn lả lướt.
Mạc Lan vừa chuyển sang bản Hương Xưa… Bản nhạc này nghe đàn cũng thấm không kém gì nghe hát… vì hình như dòng nhạc có chuyên chở cả những lời nỉ non của trời kỷ niệm…
Bạn buông đàn đứng dậy, đến gần mình, lặng lẽ nhìn ra ngoài vườn trăng…
– Nhạc Việt Nam, mình thích bài Hương Xưa nhất đó…
Vừa nói, mình vừa nhìn bạn… chắc hai đứa mình cùng một sở thích rồi… Nhưng không, bạn cười:
– Mạc Lan lại khác… mình thích nhất là bản Anh Đi Chiến Dịch của Phạm Đình Chương…
Bạn lộn rồi sao… Nhưng sau mình nghĩ ra…, khi Mạc Lan lớn lên thì cái đẹp của các hình ảnh trong bản Hương Xưa đã phai mờ rồi… Mạc Lan đâu có những kỷ niệm của thời đó… Trái lại, không khí chiến tranh, cái hào hùng của người trai thế hệ đã ảnh hưởng tới tâm hồn cô bé.
‘Anh đi chiến dịch xa vời… Nòng súng nhân đạo cứu người lầm than… Thương dân nghèo, ruộng hoang cỏ cháy… Thấy xót xa vì kiếp đọa đày… Anh đi…’
Thực vĩ đại… Những cô gái có tâm hồn như bạn bảo sao khỏi rung động… thì ra hai đứa mình đã là hai thế hệ khác biệt sao… Mình cảm thấy lòng se lại.
***
Tiếng vỗ tay vang động làm mình sực tỉnh cơn hoài niệm… Thấy vẻ rạng rỡ của Ánh Tuyết, thấy ông giám khảo Anh Mỹ tiến lên chụp hình (có nên không nhỉ?), mình chắc cô bé sẽ đoạt giải kỳ này…
Nhưng, lúc này, nhớ lại truyện xưa, mình nảy sinh thắc mắc ‘Không biết còn mấy người cảm được bài Hương Xưa với những hình ảnh chỉ còn vang bóng?’ Khỏi lo… Các vị giám khảo… Một cụ Nguyễn Hiền, một cụ Anh Việt, một cụ non Hoàng Anh Tuấn thì Ánh Tuyết chắc ăn rồi… Ông Anh Mỹ chỉ nhìn bằng con mắt kỹ thuật gia âm nhạc thôi. Riêng nữ ca sĩ Mai Hân… Mai Hân không qua cái tuổi của Mạc Lan đâu nhé…
Còn khán giả… Các cụ thì hoan hô nhiệt liệt … nhưng giới trẻ, tiếng vỗ tay rào rào cũng không đủ chứng tỏ họ thích những loại nhạc này … xưa quá rồi…
Mình bỗng phát hiện ra một sự thật… với thành phần giám khảo uy tín và kỳ cựu này… với cách thức chấm thi và những giới hạn của nó, các ca sĩ trúng giải… thực tế chưa tìm được đất dụng võ… Ngược lại, một số ca sĩ khá nổi tiếng hiện nay… có người từng rớt, có khi ngay ở kỳ bán kết… của các kỳ thi Giải Ca Sĩ Tượng Vàng. Sở dĩ họ đạt được kết quả tốt đẹp nhờ đáp ứng đúng thị hiếu quần chúng… Suy nghĩ đi … Mạc Lan thấy không? Đặt lại vấn đề tiêu chuẩn với ban tổ chức và ban giám khảo chăng? Vì ở đây đã thiếu cái không khí trẻ trung của xã hội văn minh hiện đại… Hãy nhìn nền âm nhạc Hoa Kỳ, nhạc Disco nhịp nhanh đến thế mà còn bị đào thải. ‘Classic never dies’, đúng, nhưng chúng ta cũng cần mở cửa cho luồng gió mới thổi vào… Bản Symphony No.của Beethoven đã từng được chơi theo điệu nhạc Rock, rất đặc sắc. Có nên trẻ trung hóa Giải Ca Sĩ Tượng Vàng không, thưa quý vị? Mỗi thế hệ có nét đặc thù của thế hệ đó.
Bà cụ mình năm nay đã gần chín mươi, trải qua mấy thời văn minh thay đổi… nhưng nếu hỏi về âm nhạc, bà sẽ không ngần ngại nói ‘Bài Thiên Thai của Văn Cao’ là hay nhất thế giới, mà nhạc sĩ vĩ cầm và dương cầm thì không ông Tây, ông Mỹ nào hơn được anh Phiệt, anh Hiếu.
Và ở nơi nào đó, Mạc Lan có còn ôm mối nhớ thương cô bạn Mimi… ngày nào?
Quanh đây, ồn ào như vỡ chợ… Hình như có tiếng chào hỏi của Ánh Tuyết, người vừa đoạt hạng nhất trong lần Tuyển Lựa Ca Sĩ Tượng Vàng Kỳ 6.
Hồ Linh