Luận về KHOA BẢNG ngày xưa & tại Hoa Kỳ ngày nay.
* Trần Xuân Thời.
Sơn hạ hồng trần Nam Thoán lộ
Bất tri quan đái kỷ nhân hồi”
Dưới núi, bụi hồng, đường Nam Thoán, không biết có bao nhiêu người lãnh áo mão cân đai trở
về.
Hai câu thơ này thể hiện sự cam go của sĩ tử phấn đấu, thi thố tài năng qua trường thi trận bút
hầu mong đỗ đạt để được tiến cử ra làm quan từ thời nhà Hán, cách đây hơn hai ngàn năm về
trước. Trong bất cứ hoàn cảnh nào, thời đại nào vẫn có vấn đề "Học tài thi phận”. Thế nên, mặc
dầu vào thời nhà Hán một số người Việt khoa bảng như * Lý Tiến, Lý Cầm, Trương Trọng đã đỗ
đạt, vinh quy bái tổ và được Hán triều bố nhiệm ra làm quan, mãi đến đầu thế kỷ thứ 20, Tú
Xương than thở vì thi mãi vẫn chưa hết phạm trường quy, hoặc dù có khoa bảng nhưng không
được đãi ngộ tương xứng.
"Đau quá đòn hằn
Rát hơn lửa bỏng
Hổ bút hổ nghiên
Hổ lều hổ chõng”
Thi hỏng liên tiếp, Tú Xương quả đã thất vọng.
” Phen này tớ hỏng tớ đi ngay
Cúng giỗ từ đây nhớ tới ngày
Học đã sôi cơm nhưng chưa chín
Thi không ăn ớt thế mà cay!"
Cụ Nguyễn Công Trứ cũng đã trải qua những âu lo khắc khoải của cuộc đời khoa hoạn, mãi đến
tứ tuần mới đỗ Cử Nhân và được đề cử ra làm quan. Đối với Nguyễn Tiên sinh đỗ đạt ví như:”
Bẻ cành đơn quế cho rồi liền tay" chẵng những để khỏi: "Thẹn đèn hỗ lửa đau lòng mẹ. Nay
thét mai gầm rất cổ cha" mà còn đạt đến ước nguyện (self- actualization) của cuộc đời. Đắc chí,
hay đạt được lý tưởng vì được liệt vào hàng "Kẻ sĩ”. Theo triết gia Maslow, nhân thế có 5 nhu
cầu chính yếu (1) Nhu cầu về sinh vật lý (physiological needs) như đói ăn, khát uống…(2) nhu
cầu được sống an toàn ( security needs) không bị đe doạ, áp bức, kỳ thị ; (3) nhu cầu hội nhập (
belonging needs), nhu cầu kết hợp, nhóm họp, thân hữu (4) nhu cầu được tôn trọng ( respect
needs) và (5) nhu cầu thực hiện được lý tưởng của mình (self-actualization needs).
” Tước hữu ngũ sĩ cư kỳ liệt
Dân hữu tứ sĩ vi chỉ tiên
Có giang sơn thì sĩ đã có tên
Từ Chu, Hán vốn sĩ này là qúi”.
Với danh tước Nho Sĩ, thì tiến vi quan thối vi sư. Trước hết, phải tích cực tiến theo tấc bóng của
mặt trời. "Nhật tân chi vị thịnh đức" mỗi ngày một mớỉ và mỗi ngày một thêm mới mới là đức
thịnh. Đem lời hay ý đẹp phụng sự xã hội lúc chưa gặp thời:
"Lúc vị ngộ hối tàng nơi bồng tất
Hiêu hiêu nhiên điếu Vị canh Sằng
Xe bổ luân dầu chứa gặp Thang, Văn
Phù thế giáo một vài câu thanh nghị”.
Và khi gặp thời thì:
” Rồng mây khi gặp hội ưa duyên
Đem tất cả sở tồn làm sở dụng
Trong lăng miếu ra tài lương đống
Ngoài biên thùy rạch mũi Can tương
Làm cho bách thế lưu phương
Trước là Sĩ sau là Khanh, Tướng."
Sau khi đem tài kinh bang tế thế để giúp nước trị dân, kẻ sĩ mới được thung dung thụ hưởng
cảnh an nhàn.
"Nhà nước yên sĩ mớỉ được thung dung
Bấy giờ sĩ mớỉ tìm ông Hoàng Thạch
Năm ba chú tiểu đồng lếch thếch
Tiêu dao nơi hàn cốc thanh sơn
Nào thơ nào rượu nào địch nào đờn
Đồ thích chí chất đầy mội túỉ
Mặc ai hỏi mặc ai không hỏi đến
Ngẫm việc đời mà ngằm kẻ trọc thanh
Này này sĩ mới hoàn danh."
Tuy vậy, cũng có nhiều vị khoa bảng thối vi sư, chuyên nghề dạy học và không màng danh lợi
như Cụ Chu Văn An, có thể vì
” Gót danh lợi bùn pha sắc xám
Mặt phong trần nắng rám mùi dâu.
Nghĩ thân phù thế mà đau
Bọt trong bể khổ, bèo đầu bến mê”!
Cũng có thể vì không muốn dấn thân vào vòng tục lụy xích xiềng để rồi phải ân hận:
"Về đi sao chẳng về đi,
Ruộng hoang vườn rộng còn chi không về
Đem thân để hình bia sai khiến,
Còn ngậm ngùi than vãn với ai."
Vấn đề thi thố tài năng qua trường thi trận bút đã bắt đầu từ thế kỷ thứ 11, đời nhà Lý. Vua Lý
Nhân Tôn đã mở khoa thi đầu tiên vào năm 1075 để chọn Minh Tinh Bác Học, ra giúp nước trị
dân. Năm 1195 lại mở khoa thi Tam Giáo, khảo sát kiến thức về triết học Nho Giáo, Phật Giáo và
Lão Giáo. Qua đời nhà Trần, chế độ thi cử được cải tiến quy cũ hơn. Vua Trần Thái Tôn mở khoa
thi Thái Học Sinh năm 1232. Năm 1247, nhà Trần đặt ra Tam Khôi: Trạng Nguyên, Bảng Nhãn và
Thám Hoa.
Các khoa thi, cứ 7 năm thi một kỳ. Đến đời nhà Hồ đổi thành 3 năm, nhưng mãi đến đời vua Lê
Thánh Tôn (1463) lệ thi 3 năm một lần mới được thông dụng. Các kỳ thi để tuyển dụng nhân tài
được tổ chức cho đến thời mạt diệp nhà Nguyễn với kỳ thi Hương cuối cùng năm Mậu Ngọ
1918.
Về nội dung các khoa thi, tuy có gia giảm tùy thời đại, nhưng đại để các khoa thi chia thành 4
phần chính:
– Trường Nhất: Thi Kinh – Nghĩa: Luận về ý nghĩa của kinh truyện, còn gọi là tinh nghĩa, hiểu rõ ý
nghĩa của triết lý thánh hiền.
– Trường Nhì: Thi thơ, phú theo quy luật và đề tài do ban giám khảo định.
– Trường Ba: Thi Chiếu, Chế, Biểu: Soạn thảo các loại công văn dùng trong triều đình. Chiếu là
lệnh của Vua, như sắc lệnh của Quốc Trưởng. Chế là lệnh thưởng, phạt cho quân thần và Biểu là
sớ dâng lên nhà Vua để tán tụng hoặc xin thỉnh nguyện, một hình thức kiến nghị.
– Trường Tư: Thi Văn sách: Thi Văn sách nhằm trắc nghiệm óc suy luận và kiến thức về một đề
án.
Đã gọi là học tài thi phận, sĩ tử, ngoài việc thuộc làu kinh sử, còn phải có biệt tài suy luận, văn
hay và chữ thật đẹp mới có nhiều hy vọng trúng tuyển. Nếu không có biệt tài, thì dù có thi cả
chục lần, cũng chưa chắc đạt được bảng vàng, bia đá. Cụ Nguyễn Khuyến đã đỗ đầu 3 kỳ thi
Hương, thi Hội và thi Đình được lừng danh là Tam Nguyên Yên Đỗ, thật là một nhân tài. Đọc lại
một số bài Kinh Nghĩa, Thơ, Phú, Văn sách còn truyền lại với cách hành văn và ý nghĩa thật khúc
triết, mới thấy dù là từ chương trích cú, chế độ thi cử thật là khó khăn, đúng là
"Thi không ăn ớt thế mà cay."
Tú Xương đã thể hiện được tâm trạng của người thi hỏng:
"Một đàn thằng hỏng đứng mà trông
Nó đỗ khoa nầy có sướng không?
Trên ghế bà đầm nhoi đít vịt
Dưới sân ông cử ngổng đầu rồng”.
Về định chế giáo dục, Việt Nam đã thành lập Đại Học từ thế kỷ thứ 11. Văn Miếu đã được lập từ
năm 1070 để thờ Đức Khổng Tử và làm cơ sở diễn giảng triết lý thánh hiền. Vua Lý Nhân Tông
lập Quốc Tử Giám năm 1076. Vào đời nhà Trần, Quốc Học Viện được thành lập để diễn giảng Tứ
Thư và Ngũ Kinh. Các định chế giáo dục này, tồn tại cho đến thế kỷ thứ 20.
Ngày nay trong thành nội Huế, Quốc Tử Giám vẫn là nơi trang nghiêm biểu tương cho nền quốc
học. Đến năm 1917, các định chế mới về giáo dục do Dụ Cải Cách Học Chánh năm 1908 và năm
1917 ra đời thay đổi cả phần danh xưng lẫn nội dung các môn học. Kỳ thi Mậu Ngọ năm 1918 là
kỳ thi cuối cùng của chế độ thi cử theo Hán học.
Viện Đại Học Đông Dương được thiết lập năm 1906 tại Hà Nội. Sau đó vì sinh viên bãi khoá nên
bị đóng cửa đến năm 1917 mới được mởi lại và đổi danh thành Đại học Hà Nội. Viện Đại học Hà
Nội có chi nhánh tại Saigòn. Năm 1955 được đổi thành Viện Đại học Quốc Gia Việt Nam và đến
năm 1957 đổi thành Viện Đại học Sàigòn.
Ngoài các đại học chuyên khoa về các ngành nhân văn và khoa học, chính quyền còn lập thêm
trường chuyên nghiệp về ngành quản trị công quyền như trường Hậu Bổ lập năm 1903 tại Hà
nội và tại Huế năm 1911. Đến năm 1912, trường Hậu Bổ được đổi thành Trưòng Sĩ Hoạn (École
des Mandarins) và đến năm 1917 được đổi thành Trường Pháp Chính (École de Droit et
d’Administration) hay Trường Luât và Hành chính (School of Law and Administration) để đào
tạo các viên chức cai trị cho chính quyền trung ương và địa phương, các cấp Tri Huyện, Tri Phủ,
Tổng Đốc, Thượng Thư… cho Triều Đình Huế. Hậu thân của trường uyên bác nầy là Học Viện
Quốc Gia Hành Chánh được tái lập năm 1952 và sau đó được sự bảo trợ của Đại học Michigan
State University của Hoa Kỳ với chương trình huấn luyện về quản trị tân tiến cho đến 1975.
Một số Đại học công khác cũng được thành lập vào thời kỳ Đệ Nhất và Đệ Nhị Cộng Hòa như
Viện Đại Học Huế được thành lập năm 1957, Đại Học Cần Thơ (1966), Viện Đaị hoc Bách Khoa
Thủ Đức (1974) và các Đại học Cộng Đồng (Community Colleges) như Đại học Tiền Giang – Mỹ
Tho (1971), Đại học Duyên Hải-Nha Trang (1974), Đại học Đà Nẵng (1974)
Các đại học tư được thành lập như Đại học Đà Lạt (1957), Đaị học Vạn Hạnh (1964), Đại học
Phương Nam (1967), Đaị học An Giang (1970) Đại học Cao Đài-Tây Ninh (1972), Đại học Regina
Pacis (1973).
Vào cuối thế kỷ thứ 19 và đầu thế kỷ 20, một số cơ sở giáo dục cấp trung học được thành lập:
Tại Sàigòn, như trường Taberd lập năm 1890, trường Gia Long năm 1915, trường Petrus Ký năm
1928. Tại Huế, trường Quốc Học Huế năm 1896, trường Pellerin năm 1904, Đồng khánh năm
1917. Tại Hà nội, Trường Puginier năm 1897 và Trường Bảo Hộ năm 1908. Sau 1945, trường
Bảo Hộ được đổi thành Trường Chu Văn An (Trường Bưởi). Trường Đồng Khánh Hà Nội mở năm
1917, sau đổi thành Trường Trưng Vương……là những trường trung học nỗi tiếng trong thời
Pháp thuộc và Đệ Nhất, Đệ Nhị Công Hòa sau trước năm 1975.
Việt Nam đã chú trọng đến nền giáo dục quốc gia từ năm 1070 là một đặc nét của nên văn minh
Việt Nam. Từ ngàn xưa, ý nghĩa cuả danh từ đại học dành cho sinh đồ được minh định trong
sách Đại học, một trong 9 cuốn sách giáo khoa của nền cổ học Trung Hoa, gồm Tứ Thư ( Đại
học, Trung Dung, Luận Ngữ, Mạnh Tử) và Ngũ kinh ( Kinh Thi, Kinh thư, Kinh Lễ, Kinh Dịch, Kinh
Xuân Thu) hợp lại thành chín bộ sách giáo khoa của Nho học làm nền tảng cho nền giáo dục Việt
Nam gần một ngàn năm lịch sử qua các triều đại cho đến khoa thi Hương cuối cùng năm Mậu
Ngọ 1918.
Triết lý giáo dục Nho học chú trọng đến luân thường đạo lý, biến hoá tùy thời, thực tiễn từ cách
vật trí tri, thành ý, chánh tâm đến tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ… Giáo dục ngành đại
học cốt để: (1) Làm sáng cái đức tính của mình; (2) Để cải tiến dân sinh, giúp dân bỏ cái xấu,
theo cái tốt và (3) An trụ ở nơi chí thiện.” Đại học chi đạo, tại minh minh đức, tại thân dân, tại
chỉ ư chí thiện”.
Ba cương lĩnh nầy được cụ thể hóa bằng sách lược đào luyện qua tám phương cách để giúp con
người trở thành đại trượng phu, mẫu người quân tử theo quan niệm của Nho học
(1) Cách vật: tiếp cận và tìm hiểu sự vật; (2) Trí tri: đạt sự hiểu biết thấu đáo; (3) Thành ý: làm
cho ý của mình được thành thực; (4) Chánh tâm: làm cho tâm được trung chính.
(5) Tu thân: tu sửa chính mình; (6) Tề gia: xếp đặt mọi sự cho gia đạo hài hoà; (7) Trị quốc: khiến
cho nước được an trị; (8) Bình Thiên hạ: khiến cho thiên hạ được thái bình.
Tại Hoa Kỳ, mãi đến thế kỷ thứ 17 mới thành lập Đại Học. Đại Học Harvard được lập vào năm
1638. Viện Trưởng Increase Matter, không được Đại Học Anh cấp bằng Tiến Sĩ. Hội đồng khoa
Đại Học Harvard quyết định cấp bằng Tiến Sĩ cho ông Matter để ông có đủ thẩm quyền cấp
bằng cho ban giảng huấn và sinh viên tốt nghiệp. Hơn 300 năm sau Đại Học Harvard mới được
công nhận vào quy chế Đại Học chung do Khu giáo dục công nhận (Accredition) vào năm 1949.
Nền giáo dục ở Mỹ, mỗi Đại Học có quy chế riêng và tự trị, mặc dù đa số các Đại Học phải theo
các tiêu chuẩn về tài chánh, giảng huấn, cơ sở và học liệu do 1 trong 6 khu định chuẩn công
nhận (Accreditation Agency).)Các Hội đồng này do tư nhân thành lập và quản trị. Một số đại
học do Tiểu bang cấp giấy phép và không màng liên hệ đến các Hội đồng này. Hiện nay có trên
2000 Đại Học tại Mỹ, là một quốc gia cung cấp nhiều khoa bảng nhất thế giới. Theo tài liệu của
US Department of Labor thì chỉ trong niên khóa 1985-86:
– 1,300,000 SV được cấp bằng cử nhân (BA, BS…)
– 288,000 SV được cấp bằng Cao Học (MA, MS…)
– 32,000 SV được cấp bằng Tiến Sĩ (Ph.D, Ed…). (MA,MS��,
Sau cấp Tiến sĩ, môt số đại học ở Mỹ còn cấp thêm một loại bằng Masters chuyên môn
(specialist) mà trong hệ thống Giáo dục Pháp gọi là Agrégé (thạc sĩ ). Ví dụ: John Doe, J.D.,
M.B.T (John Doe, Tiến Sĩ Luật, Cao học Thuế Kinh Doanh) . Các ngành khác cũng thường có post
doctotal degrees. Thương sinh viên ít theo học các chương trình post doctoral degrees vì
không dễ kiếm ra công viêc tương xứng, trù phi học vì nhu cầu nghề nghiệp hay học nhằm thoả
mãn nhu cầu hiểu biết, thích mà học. “cách vật chí tri”. Trên thi trường nhân dụng, cấp BA có
nhiều viêc làm hơn cấp MA và Ph.D. Nhiều PH.D không tìm ra việc tương xứng. Đến 2016, người
có bằng Thạc sĩ (Agrégé/ post doctoral degree) lương khoảng 45, 000 USA một năm, không hơn
gì cấp Cử nhân (BA).
Danh xưng Cử nhân là người được đề cử (ra làm quan). Tiến sĩ là người được tiến cử để nhà vua
xử dụng. Chữ doctor nguyên ngữ từ tiếng La tinh (docere =to teach) có nghĩa là nhà giáo
(teacher).
Ngoài ra, các đai học công đồng hay kỹ thuât ( Community/Technical Colleges) còn cấp các văn
bằng Trung cấp như Associate Degrees (AA, AS), cán sự học 2 năm hoặc các chứng chỉ
(Certificate) học dưới 2 năm như chứng chỉ về thương mại, kế toán, khả năng luât, kỹ thuật
v.v…). Số sinh viên tốt nghiệp hằng năm tính đến 2018 thay đổi theo dân số và các ngành học
cũng gia tăng theo nhu cầu phát triển về nhân văn và khoa học.
Danh từ BA (Bachelor of Art) được hiểu như là một "Bồ chữ” (A batch of Knowledge) như Cao
Bá Quát cho rằng trong nhân gian có 4 "Bồ chữ", ông ta và gia đình chiếm hết 3 bồ, còn lại một
bồ cho thiên hạ! Ngày trước, danh từ Bachelor chỉ dùng cho nam giới, còn nữ giới không được
dùng vì không "xứng đáng"! Đàn bà đỗ Cử Nhân chỉ được gọi là Mistress of Art hoặc Maid of
Science. Dù bị kỳ thị nhưng vẫn còn khá hơn các nước Á Đông. Theo quan niệm cổ thì nữ giới
"chỉ lo việc trong nhà, khi vào canh cửi khi ra thêu thùa. Trai thì đọc sách ngâm thơ, dùi mài
kinh sử để chờ kịp khoa, mai sau nối được nghiệp nhà, trước là tỏ mặt sau là ấm thân". Mạnh
Lệ Quân phải giả trai mới được dự thi và được bổ nhiệm ra làm quan.
Ngày trước đỗ Cử Nhân (BA, BS…) là thành công trên đường học vấn và thành danh được liệt
vào hàng "kẻ sĩ”. Sĩ rồi mới đến Nông, Công, Thương và được tiến cử vào hàng Công Hầu Khanh
Tướng. Ngày nay, với cấp bằng Cử Nhân cũng đủ sống với đời về cả "Danh" cũng như "Phận".
Có thể nói rằng hấp thụ kiến thức cần thiết là trình độ học vấn ở bậc Cử Nhân. Nghiên cứu thêm
để tinh luyện suy luận ở bậc Cao Học và phát triển sáng tạo ở bậc Tiến Sĩ. Cao học thường
nghiên cứu lại các môn đã học ở bậc Cử Nhân, tùy ngành, và nghiên cứu thêm về thực trạng của
một vấn đề. Tiến Sĩ cũng thường thâm cứu lại những môn đã học, thêm phần suy diễn, đặt giả
thuyết (hypotheses) và tìm cách chứng minh bằng thực nghiệm (test) hoặc áp dụng kiến thức
nghiên cứu sự liên hệ nhân quả giữa các hiện tương chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá….
Tại Việt Nam trước năm 1975, các văn bằng đại học thường được cấp chuyên ngành học từ cấp
cử nhân, cao học đến tiến sĩ phỏng theo hệ thống giáo dục từ thời Pháp thuộc. Tại Mỹ đa số
ngành chuyên môn cũng vậy. Tuy nhiên ở VN các ngành như Luật khoa, Y khoa thì sinh viên có
bằng Tú Tài II có thể ghi danh theo học, nhưng tại Mỹ, các trường luật, y khoa chỉ nhận các sinh
viên đã có văn bằng cử nhân trở lên mới được xin nhập học… Sinh viên tốt nghiệp bậc Cử nhân
các ngành kỹ thuãt, khoa học, kinh tế, nhân văn,… đều có thể nạp đơn xin vào ban Cao học Kinh
doanh, Tiến sĩ luật khoa, Tiến sĩ y khoa …sau khi trải qua một kỳ thi Admission Test, với số điểm
cao, thường trên 500, và cũng tuỳ trường và phải hội đủ các điều kiện khác mới được cứu
xét….
Chung quy mục đích của giáo dục là phát triển kiến thức, tinh luyện suy luận và phát triển sáng
tạo. Vể phương diện luân lý, giáo dục nhằm đào tạo con người trở nên cao thượng hơn vì giáo
dục mà thiếu lương tâm chỉ làm thêm bại hoại tâm hồn "Science sans conscience n'est que
ruine de l’âme". Cụ Nguyễn Công Trứ đã nêu rõ sứ mệnh của Kẻ Sĩ: "Trong lăng miếu ra tài
lương đống, ngoài biên thùy rạch mũi Can tương" để phụng sự quốc gia dân tộc.
Sự thành công ở đời, phần nhờ khoa bảng, phần khác do kinh nghiệm. Học và Hành đều nhằm
mục đích tinh luyện kỹ năng (skill). Nói đến kỹ năng, người ta thường phân kỹ năng theo sáu
cấp. Cấp đầu là giai đoạn tập sự đến tình trạng sư phụ (Dreyfus: stages of skill acquisition:
novice, advanced beginner, competence, proficiency, expertise, mastery). Khi sinh viên tốt
nghiệp, lễ tốt nghiệp thường được mệnh danh là bước khởi đầu (commencement). Vì thế người
có đồng học vị không nhất thiết có đồng kiến thức. Phấn vì ngành học khác nhau, hoặc cùng
môt ngành học nhưng kinh nghiệm nghề nghiệp hay trình độ nghiên cứu khác nhau. “Thầy của
ngành nầy là học trò của ngành khác”. Thế thì, nếu thành công trong một ngành chuyên môn
nào đó, do kinh nghiệm hoặc do các phương thức khác, sự thành công này không thua gì khoa
bảng.” Nghề nào cũng trọng cũng hay. Đi buôn cũng quý, đi cày cũng sang”. Trong một số
trường hợp, dù có bằng cấp vẫn bị sa thải sau thời gian thử thách (probation), nghĩa là chủ nhân
“Không cần biết anh, chị có bằng cấp gì nhưng chúng tôi cần biết anh chị có làm được việc hay
không”.
Tại các nước tân tiến, ngoài ngành văn, ngành võ cũng được phát triển.Trường West Point của
Hoa Kỳ huấn luyện sinh viên cả văn lẫn võ. Sau khi xuất ngũ, cựu sinh viên West Point thường
được trọng dụng trong các ngành kinh doanh, kỹ thuật và các sĩ quan cấp tướng phải có bằng
Cao học.
Tại Việt Nam, tuy khoa bảng thường nói đến văn tài, nhưng võ lược dưới thời quân chủ cũng có
văn bằng Võ Cử Nhân. Các quân trường sĩ quan huấn luyện quân sự 1 hoặc 2 năm của QVNCH,
tương đương với bằng Trung Cấp (AA hay Associate Degree in Military Sciences) hay 4 năm
tương đương với Cử Nhân Khoa Quân Sự. Tại Việt Nam trong thời quân chủ có Võ Cử Nhân và
tại Trung hoa, ngoài Cử Nhân Võ, còn có Võ Trạng Nguyên.
Không phải khoa bảng nào cũng thành công, ngoài kiến thức, kinh nghiệm thu nhận được, mỗi
người còn có biệt tài thiên phú, hoặc do khả năng tự đào luyện thành người hữu dụng. Khi quân
Minh xâm lăng, Việt Nam, vua quan trốn chạy. Lê Lơị người dân áo vãi đất Lam Sơn đã dựng cờ
khởi nghĩa, quy tụ quần hùng, 10 năm (1418-1428) nếm mật năm gai, đã cứu giang sơn ra khỏi
nơi đắm đuối, lập nên triều đại Hậu Lê.
Bên phương trời Tây có triết gia Socrate, được mệnh danh là sư tổ của nền triết học Tây
phương. Ông nỗi tiếng là người giỏi nhất vì đi đâu ông cũng nói” Điều tôi biết rõ là tôi không
biết gì cả – As for me, all I know is that I know nothing”. Thế là ông được mọi người đua nhau
giải thích cho ông những gì họ biết. Học như vậy, khỏi mất tiền mà được nhiều người thương là
hiếu học!
Trái lại, triết gia Khổng Tử ở phương trời Đông nỗi tiếng vì đã chu du lục quốc để thuyết minh
về đạo lý làm người, tu, tề, trị, bình. Đức Khổng Tử (551-479 BC và Socrate (470-399 BC) có
điểm tương đồng là chủ trương “cái gì biết thì cho là biết, cái gì không biết thì nói là không
biết”, chú trọng vào vấn đề công lý, đạo đức, nhân cách làm người… và cũng gần có chung một
quan niệm” Thuận Trời thì sống, chống Trời thì chết”!.
Trong lúc Socrate chủ trương muốn sống xứng đáng phải biết luôn tự xét mình vì ”The
unexamined life is not worth living for a human being” và ”I do not fancy that I know what I do
not know”. Thì Đức Khổng Tử khuyên nhân thế. ”Từ thiên tử dĩ chí ư thứ dân, nhất thị giai dĩ tu
thân vi bản”. Từ vua cho đến thứ dân, ai ai cũng lấy sự sữa mình làm gốc. Đúng là thượng trí
gặp nhau.”Les grands esprits se rencontrent- Great minds think alike”.
Ảnh hưởng của hai nhà hiền triết nầy thật sâu rộng nhất là về thái độ làm người. Người Tây
phương nghe nhiều hơn nói và thích nghe để học hỏi. Người Đông phương thích làm thầy, nói
nhiều hơn nghe!? Trường đời là Đại Học hữu hiệu nhất tôi luyện con người làm nên sự nghiệp.
Hiện nay, có trên 300 ngành học khác nhau và xã hội tân tiến như Hoa Kỳ có trên 2000 nghề
chuyên môn.
Người Mỹ quan niệm ”thầy” của ngành nầy là ”học trò” của ngành khác, nên khi gặp vấn đề
không thuộc ngành chuyên môn của mình, thường trả lời ”I don’t know”. Phần khác vì tinh thần
trách nhiệm, người Mỹ không ”advise” người khác về những vấn nạn không thuộc ngành
chuyên môn của mình. Còn người Việt, ít khi nghe nói” I don’t know”. Nhân viên các cấp, các
ngành trong công ty, công sở đều phải học hỏi trong thời gian làm việc để thăng tiến nghề
nghiệp, để đủ điều kiện hành nghề the o luật định, nên vấn đề tu nghiệp (continuing education)
rất quan trọng để cập nhật hoá kiến thức, nếu không sẽ bị thu bằng hành nghề.
Thỉnh thoảng chúng ta nghe nói học theo lối “từ chương trích cú”, thể hiện phần nào lối học
“nhai lại”, đủ để thi đậu, lấy bằng cấp qua giai đọan thu nhận kiến thức, nhưng không mấy chú
tâm đến vấn đề tinh luyện suy luận và phát triển sáng tạo. Hậu quả của nền giáo dục như vậy là
có giáo dục nhưng sinh đồ không áp dụng được kiến thức vaò cuộc sống. Nói khác đi có học
nhưng không áp dụng được kiến thức vaò đời sống thì cũng như không học, tạo nên tình trạng
nhiều khoa bảng, nhưng thiếu nhân tài thực sự.
Có quốc gia đứng đầu về kết quả thi test quốc tế về một số môn học, nhưng thực chất vắng
bóng trên danh sách những nhân tài lãnh giải Nobel. Đến nay, Hoa Kỳ vẫn là quốc gia có nhiều
nhân tài lãnh giãi Nobel, cho nên nhiều quốc gia gởi du sinh đến Hoa kỳ “tầm thầy học đạo”.
Phương pháp học hỏi hiệu nghiệm
1) “Nên nghe cho nhiều, điều gì còn nghi ngờ thì để đó, tìm hiểu thêm, để tránh cái hại là nói
trật sẽ bị thiên hạ chê cười. Điều gì biết rõ ràng chắc chắn thì nên nói, nhưng cũng nên nói một
cách ôn tồn”.
2) “Nên thấy cho nhiều, những gì thấy chưa được rõ thì để đó đừng làm. Còn những gì biết rõ
thì cũng nên làm một cách cẩn thận, như vậy sẽ ít phải ăn năn“
Học hỏi được những điều hay lẽ phải cũng cần được áp dụng vào đời sống hằng ngày hay
truyền thụ cho nguời khác. Nếu không, kiến thức sẽ trở thành mai một. Đúng với câu ngạn ngữ
La tinh: “Qui novit neque id quo sentit experimit per inde est ac si nesciret”. Anh ngữ cũng có
câu:”The knowledge or wisdom he has in his head is of no use to anyone unless he can
communicate it to other”. Có kiến thức mà không áp dụng được vào đời sống hoặc không
truyền thông được cho người khác thì kiến thức đó sẽ trở thành vô dụng, chẵng khác nào ăn
vaò mà không tiệu hoá thì “Có ăn mà không có vóc, có học mà chẵng trở nên hiểu biết.”
.
Ở đời có ba hạng thức giả:
1) Không ai dạy mà biết được đạo lý. “Sinh nhi tri giả, thuợng giả” là hạng siêu việt.
2) Có đi học mới biết đuợc. “Học nhi tri chí giả, thứ giả” là hạng khoa bảng thuờng tình
3) Dốt mà chịu học hỏi. “Khốn nhi học chi, hữu ký giả” là hạng có chí thì nên
Ngoài ra những người dốt mà không chịu học là hạng “cũng liều nhắm mắt đua chân, thử xem
con tạo xoay vần đến đâu”. “Khốn nhi bất học, ân tư vĩ hạ hỉ “.
Xã hội Tây phương cũng thường phân loại:
1) Professionals with great mind talk about ideas. “Chuyên viên giỏi thường nêu lên sáng kiến.
2) Professionals with average mind talk about current events. “Chuyên viên trung bình thường
bàn những sự việc đang xảy ra và 3) Professionals with small mind talk about people. “Chuyên
viên thường hay bàn về chuyện thế thái nhân tình.
Dù thuôc hạng nào chăng nữa, mỗi ngày mình nên xét ba điều: “Mình giúp ai việc gì, có giúp hết
lòng không; giao du với bạn bè có giữ được sự trung tín không; mình có học hỏi thêm được điều
gì mới mẻ trong ngày không”.
Diễn trình giáo dục là diễn trình thu nhận kiến thức, tinh luyện suy luận và phát triển sáng taọ.
Cách học của người Tây phương và người Á Đông có điểm sai biệt được lưu ý là Á Đông học để
lấy bằng cấp, “từ chương, trích cú” (Test- taking skill/ based education on memorization and
constant testing), học thuộc lòng để thi test. Giáo dục Tây phương chú tâm giúp sĩ tử biết suy
tư, thông đạt, phát minh, áp dụng kiến thức vaò đời sống để giải quyết thế sự (how to get their
kids to communicate, to think, to solve problems).
Các nhà giáo dục giám định phương pháp giáo duc Đông Tây (International rankings) nhân định
nền giáo duc Hoa Kỳ xếp hạng cao trên thế giới nhờ phương pháp giáo dục khích lệ học sinh,
sinh viên suy tư, đối thoại với nhau và với thầy, học cách giải quyết vấn đề. Hoa Kỳ đã đầu tư
vào nên giáo dục khoảng # 3% GDP hằng năm vào ngân sách giáo dục quốc gia, cao hơn các
quốc gia khác. Tổng Sản lượng (Gross Domestic Product) của Hoa Kỳ năm 2018 là 20.50 trillion.
Môt nhà giáo dục Á Đông nhận xét, ”When I went to college in the United States, I
encountered a different world. While the American system is too lax on rigor and
memorization, – whether in math or poetry- it is much better in developing the critical faculty of
minds, which is what you need to succeed in life. Other educational systems teach you to take
test; the American system teaches you to think… That is why the America produces so many
entrepreneurs, inventors, and risk takers. It’s America, not Japan, not China that produces
dozens of Nobel Prize Winners… America know how to use people to the fullest”.
Đặc biệt nền giáo dục Hoa kỳ khuyến khích hoc sinh, sinh viên thách thức kiến thức theo tập
quán hay quy ước kể cả thách thức giới hữu trách trong các ngành sinh hoạt nhân sinh.” Most
of all, America has a culture of learning that challenges conventional wisdom, even if it means
challenging authority”. Có lẻ đó cũng là lý do trẻ em Tây phương thường không hẵn nghe lời
người lớn nói. “Children have never been very good at listening to their elders” (James
Baldwin).
Học sinh, sinh viên Tây phương nghiên cứu các môn học qua sách giáo khoa được cập nhật
hằng năm và đến lớp dành thì giờ nghe giảng baì, thảo luận và giải quyết vần đề. Trong lúc đó,
trong các trường học Á Đông, không có sách giáo khoa cấp phát hay bán cho học sinh, sinh viên.
Học sinh, sinh viện đến lớp dùng hết thì giờ chép bài. không có thì giờ tranh luận, học sinh sợ
thầy không dám đặt câu hỏi, lớp học thiếu sinh khí… Thầy thì lấy sách giáo khoa Tây phương
dịch ra vài chương đọc cho sinh viên chép lại để học. Có khi sách giáo khoa, gồm 18 chương,
daỳ 600 trang cho mỗi môn học, thầy chỉ dịch môt vài chương để đọc cho sinh viên chép. Vi thế,
kiến thức của sinh viên, thiếu đầu, hụt đuôi. Khi qua các nước Tây phương, mặc dù có bằng cử
nhân, cao học, tiến sĩ nội hoá, nếu không đi học lại để cập nhật kiến thức hay tìm học thêm một
nghề chuyện môn thì sinh kế khó được hanh thông.
Thu nhận kiến thức để lãnh nhận chứng chỉ, văn bằng, chỉ mới là giai đoạn đầu. Nếu mới đạt
được giai đoạn nầy mà đã tự thỏa mãn thì chỉ mới đạt đến sự hiểu biết vòng ngoài, cách vật chí
tri, nhưng chưa đạt đến trình độ thành tâm, chánh ý, tu thân, tề gia, trị quốc và bình thiên hạ.
Học để hiểu biết và giỏi giang hơn về một ngành chuyên môn là điều tốt. Nhưng nếu chỉ để
mong được an nhàn, sống lâu, giàu bền, còn việc quốc gia, cộng đồng, xã hội, ái hữu không
thèm nghĩ đến thì chưa đạt đến trình độ trí thức.
Vì thế, triết lý giáo dục nhân bản không ngưng lại ở mức độ thu nhận kiến thức để trở thành
chuyên viên mà còn tiến đến chủ đích làm cho con người trở nên cao thượng hơn. “Thượng vì
đức, hạ vì dân” để làm gương cho hậu thế. Phối hợp đạo lý làm người và kiến thức để giúp đời
là dấu chỉ của của kẻ sĩ. như quan niệm của Nguyễn Công Trứ
“Kinh luân khởi tâm thượng,
Binh giáp tàng hung trung.
Vũ trụ chi giai ngô phận sự.
Nam nhi đáo thử thị hào hùng.”
Phải, với tinh thần “Vũ trụ chi giai ngô phận sự” thì “Người chăn cừu xứ Tô Cách Lan và ông bộ
trưởng công trạng đối với quốc gia ngang nhau”. Một người khoa bảng có văn bằng và một
người mù chữ cũng có công trạng như nhau đối với tổ quốc, miễn là làm xong nhiệm vụ mà tổ
quốc giao phó.
Năm 1843, Tướng Quân Nguyễn Công Trứ bị giáng chức làm linh thú ỡ Quãng Ngãi. Ông quan
niệm “Khi làm tướng, tôi không lấy làm vinh, thì lúc làm lính có chi mà nhục”. Quan niệm nầy
đúng với cường thường, đạo nghĩa, quyết tâm phục vụ chính nghĩa quốc gia, dân tộc, thể hiện
thái độ “tâm“ đã định và “tính” đã an. (Tri kỳ tâm, tận kỳ tính).
‘Miển huơng đãng đã khen rằng hiếu nghị,
Đạo lập thân, phải giữu lấy cuơnng thường”.
Thường các bậc phụ huynh khuyên con cháu lo học hành vì hiểu rõ tầm mức quan trọng của sự
học trong đời sống để nắm lấy cơ hội thăng tiến nền giáo dục cho Công Đồng Việt Nam Hải
Ngoại. “Nhân bất học, bất tri lý. Ấu bất học lão hà vi. “.
Ngày trước ở Việt Nam đỗ Tú Tài như Tú Xương không có cơ hội thăng tiến. Ngày nay tại các
quốc gia tân tiến mà chúng ta đang cư ngụ, mọi ngành hoạt động đều cần chuyên viên có kỹ
năng tinh luyện, được chứng minh bằng kiến thức và kinh nghiệm. Nếu không có nghề chuyên
môn, cạnh tranh với đời thật là vất vả!
Đa số những người có kiến thức và kinh nghiệm ở Việt Nam, sau ngày di tản, tuổi tác đã chồng
chất, lại phải lo gánh nặng gia đình, còn đâu thì giờ để theo lũ em học hành như xưa. Vì vậy, các
bậc tiền bối chỉ trông nhờ vào lớp hậu sinh, con cháu chuyên tâm nghiên bút, chẳng những để
thỏa mãn nhu cầu hiểu biết, vinh thân, phì gia, mà còn làm: "Nở nang mày mặt, rỡ ràng mẹ cha.
Trên vì nước, dưới vì nhà. Một là đắc hỉếu, hai là đắc trung."
Hiếu thảo với cha,mẹ đem tài năng phục vụ nhân quần xã hội, quốc gia, dân tộc, là niềm mong
ước chung của các bậc phụ huynh vậy.
Trần Xuân Thời
Ghi chú
Lý Tiến, Trương Trọng được ghi trong sách “Bách Việt Tiên Hiền Chí” (120 hiền triết Bách Việt)
do Âu Đại Nhậm biên soạn năm Gia Tỉnh Triều Minh 1522..