MƯƠI ĐIỀU VỀ CÔNG VIÊN QUỐC GIA HOA KỲ: THUNG LŨNG TỬ THẦN (DEATH VALLEY NATIONAL PARK).
(Phần 1).
* Dr. Nguyễn Xuân Quang, MD
2
Quê hương của Thổ Dân Timbisha Shoshone.
Mô hình Thung Lũng Tử Thần nằm giữa hai rặng núi Panamint và Amarcosa (ảnh của tác giả chụp tại Dante’s View).
Thiết diện đứng cho thấy điểm cao nhất và thấp nhất của Công Viên Thung Lũng Tử Thần.
Trong chương trình đi thăm nội địa Hoa Kỳ, đặc biệt là các Công Viên Quốc Gia trong lúc dịch Covid-19 còn dây dưa, lần này chúng tôi đi thăm Công Viên Quốc Gia Thung Lũng Tử Thần (Death Valley National Park) nằm ở biên giới hai tiểu bang California và Nevada (một phần nhỏ nằm bên Nevada).
Cũng nói thêm là từ Death có nghĩa là Chết và cũng có nghĩa là Tử Thần. Tôi chọn Tử Thần cho có văn vẻ, huyền hoặc cũng như nhấn mạnh thêm ý nghĩa ‘chết chóc’ của thung lũng.
Tiếp cận vào công viên này có thể lái xe từ Little Saigon, Quận Cam (OC), nam Los Angeles, Cali tới, mất khoảng năm tiếng rưỡi đồng hồ với giao thông bình thường (lúc này đang là cuối tuần dài của Lễ Cựu Chiến Binh) hay có thể đi từ Las Vegas, tiểu bang Nevada tới chỉ mất khoảng gần hai giờ lái xe.
Nhân ngày lễ Cựu Chiến Binh giá máy bay đi từ OC tới Las Vegas chỉ có 40 Mỹ Kim kể cả đi và về (giá rẻ hơn cả giá xe đò Việt Nam chỉ đi một lượt) và mùa này là lúc chuyển vào đông, Thung Lũng Tử Thần dịu mát, chúng tôi quyết định lấy máy bay vào nhà cô con gái lớn ở Las Vegas rồi hai cô con gái lái xe đi thăm công viên này.
Tổng Quát
Tên Thung Lũng Tử Thần.
Tại sao gọi là Thung Lũng Tử Thần?
Trong Cuộc Đổ Xô Đi Tìm Vàng ở Cali vào năm 1849 nhiều nhóm người Mỹ-Âu châu đi tìm vàng (49er hay Forty–Niner) bị mắc cạn ở thung lũng này khi muốn đi tắt tới vùng đất vàng Cali. Có một nhóm đã bỏ mạng nơi đây. Vào tháng 12 năm 1849 này có hai nhóm đi tìm vàng khoảng chừng 100 chiếc xe bò đi lạc vào thung lũng khi rời bỏ con Đường Mòn Cổ Tây Ban Nha (Old Spanish Trail). Bị lạc trong nhiều tuần lễ. Họ tìm được nước suối nhưng phải giết bò kéo xe và phá xe làm củi nấu thịt bò ăn để sống còn. Ngày nay tại địa điểm này gọi là “Burnt Wagons Camp” gần tỉnh Stovepipe Wells.
Bỏ lại xe cộ và tất cả, cuối cùng họ vượt đường núi ra khỏi được thung lũng.
Khi rời thung lũng một phụ nữ quay lại, vẫy tay từ biệt đã thốt ra câu “Goodbye Death Valley” (như nói với một vị ác thần) và thung lũng ngẫu nhiên được đặt tên như thế.
Trong đoàn có một người đàn ông tên William Lewis Manly, sau này có viết một quyển tự truyện Death Valley in ’49 đã mô tả lại đại nạn này và đại chúng hóa tên Death Valley. Các nhà địa chất học sau này đặt tên ông cho một hồ nước thời tiền sử, che phần lớn Thung Lũng Tử Thần mà bây giờ đã khô cạn là Hồ Manly.
.Thung Lũng Tử Thần, Quê Hương của Thổ Dân Shoshone.
Bốn nền văn hóa thổ dân được biết có mặt tại đây trong khoảng thời giant 10.000 năm qua. Nhóm thứ nhất là Nevares Spring People sống bằng săn bắn và lượm hái tới đây khoảng 9.000 năm trước, khi nơi này còn có các hồ nước. Vào khoảng 5.000 năm trước, nhóm người Đồng Bằng Mesquite đã đuổi nhóm người trên ra khỏi thung lũng. Khoảng 2.000 năm nhóm Người Suối Saratoga vào thung lũng, lúc đó có lẽ đã là sa mạc khô và nóng. Một ngàn năm trước người du mục Timbisha (trước đây gọi là Shoshone) vào thung lũng sống bằng săn bắn và lấy hột cây mesquite và hột thông pinyon làm bánh.
Nhà của người Timbisha Shoshone.
Người Timbisha là một tộc Da Dỏ, một thứ Xích Quỉ Bắc Mỹ (xem dưới).
Người Âu Châu.
Trong cuộc Đổ Xô Đi Tìm Vàng ở California, như đã nói ở trên có những đoàn người đi lạc và mắc kẹt tại đây trong một thời gian ngắn.
….
.MƯƠI NƠI MANG TÊN CHẾT CHÓC Ở CÔNG VIÊN QUỐC GIA THUNG LŨNG TỬ THẦN.
Vì là Thung Lũng Tử Thần nên nơi đây có rất nhiều chỗ được đặt tên liên hệ tới chết chóc, ma quái, địa ngục.
. Xin kể ra vài địa danh.
.Cổng Địa Ngục (Hell Gate).
Cổng Địa Ngục ở giao lộ Daylight Pass Road và Beatty Road (Tỉnh Beatty là một cửa ngõ vào Thung Lũng Tử Thần).
.Vùng Lòng Chảo ‘Nước Độc’ (Badwater Basin).
Đây là chỗ thấp 282 bộ (feet) dưới mặt biển, điểm thấp thứ nhì ở Tây Bán Cầu (xem dưới).
.Núi Mai Táng (Funeral Mountains).
Rặng này tạo thành bức tường phía đông của Thung Lũng Tử Thần.
.Đỉnh Quan Tài (Coffin Peak).
Đỉnh nằm trong rặng Núi Đen (Black Mountains) nhìn xuống Vực Quan Tài (Coffin Canyon).
.Vực Quan Tài.
.Rạch Hỏa Lò (Furnace Creek).
(xem dưới).
.Sân Quần Vợt Quỉ Thần (Devils Tennis Court).
(xem dưới).
.Hố Quỉ Thần (Devils Holee).
(xem dưới).
……
MƯỜI THỨ NHẤT Ở CÔNG VIÊN QUỐC GIA THUNG LŨNG TỬ THẦN.
1. Lớn nhất.
Thung Lũng Tử Thần là công viên quốc gia lớn nhất ở các bang Hoa Kỳ nằm liên tục sát nhau (contiguous United States). Rộng gần hai triệu acres (8,000 km2) ở Đông Nam California và một phần nhỏ ở Nevada.
2. Nóng nhất.
Nhiệt độ nóng kỷ lục tới 134°F (48 C).
3. Khô nhất.
Khô nhất ở Bắc Mỹ.
Ít hơn 5 cm nước mưa hàng năm.
4. Thấp nhất.
282 feet (86 m) dưới mực nước biển ở chỗ thấp nhất Bắc Mỹ là Badwater Basin, đứng vào hàng thứ nhì ở Tây Bán Cầu (sau Laguna del Carbón ở Argentina).
5. Đá Già Nhất.
Thung Lũng Tử Thần là một rãnh đá cổ nhất có ít nhất là 1.7 tỉ năm tuổi.
6. Bãi Muối Lớn Nhất.
Bãi muối (salt pans) ở Thung Lũng Tử Thần là một trong những bãi muối lớn nhất thế giới và có chứa nhiều khoáng sản như borax, nhiều loại muối và hydrates.
7. Đụn Cát Cao Nhất Bắc Mỹ.
Một vài đụn cát của công viên có độ cao nhất Bắc Mỹ thấy ở Eureka Valley, 50 miles phía bắc Stovepipe Wells.
8. Những Hiện Tượng Thiên Nhiên Độc Đáo Nhất.
Nhiều hiện tượng thiên nhiên độc đáo không nơi nào khác có.
Ví dụ hiện tượng lạ lùng nhất thế giới là những tảng đá chuyển dịch trên mặt đất sa mạc gọi là những ‘tảng đá dăng buồm lướt gió’ (‘Sailing Stones’) trên mặt hồ cạn sa mạc ở Racetrack playa. Đá có thể nặng vài gam cho tới 50 kg.
(nguồn: National Park.org).
(xem dưới).
9. Sinh Vật Hiếm Nhất Thế Giới.
Các sinh vật tại đây có những loài bản địa và các loài thấy ở những chỗ khác nhưng có một
sức sinh tồn dẻo dai nhất ở trong một môi trường sống khắc nghiệt nhất. Ví dụ loài cá hiếm thấy nhất trên thế giới là loài cá Pupfish ở Hố Quỉ Thần (Devils Hole). Tôi đặt tên Pupfish là Cá Cún (Cá Chó Con). Sở dĩ có tên là cá Pupfish (pup là puppies, chó con) là gọi theo cách khi con đực gạ tình, đòi tình, anh chàng nhẩy nhót tung tăng, mơn trớn, âu yếm con cái như con chó con đùa vui tỏ tình (xem dưới).
10. Hoang Vu Quạnh Quẽ Nhất.
Ám ảnh bởi tên Thung Lũng Tử Thần khiến ở nhiều nơi trong công viên có cảm tưởng hoang vu, quạnh quẽ, đìu hiu… như ở cõi chết, cõi âm ty hay đang ở trên cung trăng hay một hành tinh không có sự sống nào khác.
11. Ít Ô Nhiễm Ánh Sáng (light pollution) Nhất.
Trời tối nhất, đêm tối đen như mực, tối không thấy mặt người thấy ở những nơi không bị ô nhiễm ánh sáng do ánh sáng nhân tạo của con người. Vùng tây bắc của công viên như vùng Miệng Núi Lửa Cũ Ubehebe là vùng tối nhất.
Vì vậy Thung Lũng Tử Thần là nơi ngắm sao phổ thông nhất vì có đêm tối nhất ở Hoa Kỳ. Dải Ngân Hà Andromeda và Triangulum có thể thấy bằng mắt thường.
Công Viên Thung Lũng Tử Thần được chỉ định là công viên trời tối năm 2013 của International Dark Sky Association.
…….
CỬA NGÕ VÀO THUNG LŨNG TỬ THẦN.
Nếu từ Las Vegas đi vào Công Viên Thung Lũng Tử Thần thì cửa ngõ chính là thị trấn Beatty.
Stagecoach, khách sạn và Casino ở Beatty.
Đây là trạm nghỉ chân, mua sắm thực phẩm, nước uống, chăm sóc xe cộ, kiểm điểm săng nhớt, lốp xe, bình nước và sửa soạn tinh thần đi vào cõi chết của Tử Thần.
THÀNH PHỐ MA RHYOLITE.
Thành phố ma Rhyolite nằm giữa thị trấn Beatty và Công Viên Thung Lũng Tử Thần. Vốn là một thị trấn khai thác mỏ vàng bùng phát vàng son một thời. Tỉnh có cả nhà ga xe lửa, nhà băng, trường học, chợ quán rượu… Nhưng khi mỏ vàng đóng cửa, thành phố chết trở thành thị trấn ma… Ngày nay chỉ còn là phế tích đón chào du khách ghé thăm…
Nhà ga xe lửa (ảnh của tác giả).
Cao điểm của Rhyolite là Ngôi Nhà Ve Chai của Tom Kelly, một người phu mỏ làm bằng khoảng 30.000 vỏ chai do ông nhặt ở các saloons trong tỉnh. Không một khu mỏ nào mà không có vỏ ve chai rượu. Căn nhà vỏ chai đã nói lên nỗi đắng cay của rượu rẻ tiền và đời sống phu mỏ.
Lưu ý sau nhà có khu vườn Nhật sa mạc.
Nhà bỏ hoang khi mỏ vàng cạn mạch vào năm 1914.
Ngay lối vào thành phố ma này phía tay trái có khu triển lãm những điêu khắc ma quái của nhiếu tác giả (thành phố ma và ngay cửa ngõ vào Thung Lũng Tử Thần nên triển lãm các tác phẩm ma). Khi đi về khu này nằm ở phía bên phải tiện cho khách ghé vào thăm. Tính toán ma thật!)
Đặc biệt nhất là các tác phẩm ma của Charles Albert Szukalski, điêu khắc gia gốc người Ba Lan với:
The Last Supper (Bữa Tối Cuối Cùng) dưới hình bóng ma (ảnh của tác giả).
Họa sĩ ma (ảnh của tác giả).
Ma đi xe đạp “Ghost Rider” (ảnh của tác giả).
Charles Albert Szukalski làm các tượng này bằng cách phủ vải lên các mẫu người thật rồi vỗ nước thạch cao lên.
….
(còn nữa)